آسیای صغیر که امروزه بخش آسیایی کشور ترکیه را تشکیل می دهد ، سرزمین مرتفعی است در غربی ترین قسمت آسیا . این سرزمین از طرف شمال به دریای سیاه ، از طرف مغرب یه دریاهای کوچک اژه و مرمره و قسمتی از آن از سمت جنوب به دریای مدیترانه محدود می گردد . بدین ترتیب آسیای صغیر یک شبه جزیره است .
مشرق آسیای صغیر در همسایگی ایران و قسمتهایی از جنوب آن در مجاورت بین النهرین و سوریه می باشد . در سمت مغرب آسیای صغیر و به فاصله بسیار کمی قاره اروپا قرار دارد بدین ترتیب این سرزمین دروازه ارتباطی اروپا و آسیا با یکدیگر بشمار می آید . در طول تاریخ نیز آسیای صغیر به عنوان گذرگاه انتقال تمدن از آسیا به اروپا ایفای نقش کرده است . در روزگار باستان دولت هایی که در این سرزمین بوجود آمدند این نقش را بخوبی ایفا کردند .
آسیای صغیر به دلیل بارندگی کافی ، علاوه بر آنکه از چراگاههای گسترده ای برخوردار است سرچشمه رودهای دجله و فرات نیز می باشد . به همین جهت اراضی آن مسکن مناسبی برای اقوام دامدار بوده است . این اقوام پس از تشکیل دولت با استفاده از راههای که در امتداد سواحل دجله و فرات وجود داشت ، بیش از تجارت به حمله به کشورهای اطراف و توسعه قلمرو خود پرداختند . در هزاره دوم قبل از میلاد آسیای صغیر محل پیدایش دولتهای میتانی ، هیتی و بعدها اوراتو بود و پس از آن چنانکه خواندید در هزاره اول قبل از میلاد دولت به جای آنها بوجود آمد . دولت لودیه که در ساحل مدیترانه آسیای صغیر حکومت کرد ، دستاوردهای تمدنی آسیای صغیر و غرب آسیا را به اروپا منقل ساخت .
میتانی ها
در حدود قرن 17 ق . م دسته ای از اقوام ساکن قفقاز به آسیای صغیر مهاجرت کردند . این دسته که بعد ها هوری نامیده شدند ، نزدیک به دو قرن مهاجرتشان به طول انجامید . هوری ها بتدریج از آسیای صغیر به سمت جنوب ، قلمرو خود را گسترش دادند و سرانجام در سوریه و بین النهرین پیشروی کردند . هوری ها مردمی دامدار بودند و با حفظ سازمان قبیله ای خود بدون آنکه دارای حکومت مرکزی قدرتمندی باشند نواحی وسیعی از آسیای صغیر ، بین النهرین و سوریه را تصرف نمودند .
آنچه که بیش از همه در پیروزیهای اولیه هوری ها نقش داشت این بود که آنان از اسب و ارابه در جنگها استفاده می کردند در حالیکه ساکنان بین النهرین هنوز از این وسایل استفاده شایانی نمی نمودند . همچنین هوری ها با تصرف نواحی شمال رودخانه فرات و تسلط بر راههای که در امتداد ساحل آن به بین النهرین و آسیای صغیر می رفت به آسانی می توانستند به تهاجمات خود ادامه دهند .
در حدود 1500 ق . م گروهی از اشراف هوری با هم متحد شدند و شخصی به نام سودارنا را از میان خویش به پادشاهی برگزیدند . به دلیل نفوذ اشراف و قبایل ، سودارنا قدرت چندانی نداشت .
دولتی که هوری ها بوجود آوردند دولت میتانی نام دارد . در دوره پادشاهی نوین تاریخ مصر باستان فرعون های مصر ، سوریه را تصرف کردند و با دولت میتانی همسایه گردیدند . دولت میتانی با همسایه جدید خود روابط دوستانه ای بر قرار ساخت . اتحاد با مصر مدتها سیاست اصلی دولت میتانی برای حفظ موقعیت خود بود .
در قرن 14 ق . م دولت هیتی در مغرب دولت میتانی شروع به قدرت گرفتن نمود . بزودی روابط میتانی با این دولت به جنگ و جدال کشید . در طی این جنگ و جدال فرعون های مصر ، متحدان اصلی میتانی کمکی بدان ننمودند و در نتیجه دولت میتانی شکست خورد و پایتخت آن نیز به دست هیتی ها غارت گردید . سرانجام دولت میتانی با یورش آشوریها سقوط کرد .
هیتی ها
تا حدود 1800 ق . م هیتی ها که دسته ای از اقوام هند و اروپایی بودند ، در نواحی مرکزی آسیای صغیر سکونت گزیدند . هیتی ها نیز مانند هوری ها مردمی دامدار بودند و در جستجوی چراگاه به آسیای صغیر آمده بودند . در آسیای صغیر آنها در ابتدا در محلی که هاتی نام داشت ساکن گشتند و از آن پس بدین نام شناخته شدند . هیتی ها در ابتدا با اقوام بومی آسیای صغیر در آمیختند اما پس از استقرار کامل در سرزمین جدید خویش ، درصدد تماس با دیگر اقوام بر نیامدند . یکی از دلایل این امر را دستیابی هیتی ها به فلز آهن دانسته اند . هیتی ها اولین قومی هستند که آهن استخراج کرده و از آن استفاده نمودند .
آهن به دلیل سختی بیشتری که نسبت به مس و قلع دارد برتری قابل توجهی از نظر جنگ افزار به هیتی ها می داد . تا آن زمان سومریها مصریها و دیگران از مس و برنز برای ساختن اشیاء فلزی استفاده می کردند . هیتی ها فن استخراج آهن را از دیگران ملت ها پنهان نگه می داشتند . اما سرانجام این کشف مخفی نماند و دیگران نیز از آن مطلع شدند . با دستیابی اقوام دیگر به آهن و ساختن اسلحه با آن ، عامل برتری هیتی ها در میدانهای جنگ از دست آنان گرفته شد .
دولت هیتی
هیتی ها در آغاز قرن هفدهم قبل از میلاد دولت هیتی را تاسیس کردند . پایتخت این دولت شهر هاتوسا بود . در نیمه دوم قرن 16 ق . م مورسیل اول دولت هیتی را دارای وسعت و قدرت بیشتری نمودند . او با تصرف سوریه و نیز بین النهرین مردم هیتی را صاحب ثروت شهر های تصرف شده سوریه و بین النهرین نمود و با تمدن و فرهنگ این نواحی آشنا ساخت .
از سال 1550 ق . م تا 1200 ق . م اوج اقتدار دولت هیتی است . در این دوره پادشاهان هیتی ، دولت میتانی را عقب راندند . گسترش قلمرو هیتی ها در سوریه آنان را با فرعون های دوره پادشاهی نوین مصر روبرو ساخت . پس از چندی دولت آشور نیز در شمال بین النهرین قدرت یافت این امر موجب شد تا دولت هیتی دیگر نتواند از سمت جنوب قلمرو خود را توسعه دهد . قرن 13 ق . م دولت هیتی بسرعت رو به ضعف نهاد . علت انحطاط داخلی این دولت چندان روشن نیست ، بعضی عقیده دارند که عمومی شدن استفاده از آهن موجب اقتدار دشمنان هیتی گردید و بعضی دیگر تهاجم اقوام فریژی از سمت مغرب را عامل اصلی زوال دولت هیتی دانسته اند . در اواخر قرن 13 ق . م عمر دولت هیتی به پایان رسید و بجای آنان اقوام فریژی در نواحی مرکزی آسیای صغیر مستقر شدند .
لورارتو
پس از آنکه در قرن سیزدهم ق . م دولت هیتی رو به زوال نهاد در قسمتهای شرقی آسیای صغیر در مجاورت دریاچه وان دولتی بوجود آمد که اورارتو نام گرفته است . مردم ارارتو از نژاد هند و اروپایی بودند . آنان نیز در ابتدا دامدار بودند ولی با استقرار در اطراف دریاچه وان تا حدودی به کشاورزی روی آوردند . دولت ارارتو پایتخت خود را شهر توروشپا قرار داد . این شهر دارای برج و باروی بسیار مستحکمی بود . برج و باروی شهر توروشپا و تعدادی از عمارات شهر از سنگ ساخته شده بود .
اورارتویی ها در فن ساختن بناهای سنگی و به کار بردن آهن برای متصل نمودن سنگ ها بزرگ بناها مهارت فوق العاده ای داشتند . دولت اورارتو از سمت جنوب با دشمنی و حمله مداوم آشوریان مواجه بود . پس از آن طولی نکشید که تهاجم مادها در سال 612 ق . م دولت اورارتو را مبدل به یک شهر کوچک نمود و به حیات سیاسی آن خاتمه داد .
ارامنه
بجای دولت اورارتو قوم جدیدی که ارمنی نام داشتند در مشرق آسیای صغیر مستقر شدند . ارمنی ها نیز از نژاد هند و اروپایی و از مردم ایرانی بودند . سرزمین اورارتو از آن پس به نام ارمنستان نامیده شد . مردم سرزمین ارمنستان از اوایل تاریخ خود در قرن 7 ق . م جزو دولت ایرانی ماد بودند .